شیوع بیماری کرونا تحولی گسترده در صنعت گردشگری رقم زد که یکی از مهم‌ترین نمودهای آن، ظهور و گسترش متاورس است. واژهٔ «متاورس» که از ترکیب دو واژهٔ «متا» و «یونیورس» (فراجهان) ساخته شده، نخستین بار در سال ۱۹۹۲ توسط نیل استفنسون در رمان علمی‌تخیلی Snow Crash برای توصیف شکل پیشرفته‌ای از اینترنت به‌کار رفت. متاورس به‌طور کلی محیطی سه‌بعدی، تعاملی، فراگیر و اجتماعی است که در آن جهان‌های واقعی و مجازی در هم می‌آمیزند و مرز میان واقعیت و مجاز محو می‌شود. در این فضا کاربران می‌توانند در محیطی کاملا فراگیر با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. برآورد شرکت مشاورهٔ مک‌کنزی نشان می‌دهد ارزش متاورس تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۵ تریلیون دلار می‌رسد و سفر و گردشگری یکی از پنج حوزهٔ اصلی آن خواهد بود.

امروزه گردشگران بیش از پیش به دنبال تجربه‌های تحول‌آفرین و عمیق‌اند؛ خواسته‌ای که با قابلیت‌های متاورس هم‌راستاست. به‌ویژه نسل‌های دیجیتال (زد و آلفا) مشتاق تجربه‌های متاورسی‌اند و صنعت گردشگری باید خود را برای پاسخ‌گویی به این تقاضا آماده کند. همه‌گیری کرونا نیز شتاب چشم‌گیری به پذیرش این فناوری داد، زیرا امکان سفر و تجربهٔ مقصدها را فراتر از مرزهای فیزیکی و جغرافیایی فراهم کرد. متاورس به گردشگران این امکان را می‌دهد که تجربه‌هایی گسترده، تعاملی و هم‌زمان داشته باشند و از طریق آواتار، صدا یا حرکات غیرکلامی با دیگران تعامل کنند.

با وجود پیشرفت‌های فراوان، متاورس همچنان در حال توسعه است و تعریف یا مدل واحدی برای آن وجود ندارد. برخی آن را مجموعه‌ای از فضاهای مجازی مستقل اما یکپارچه می‌دانند و برخی دیگر جهانی مجازیِ متصل بر بستر پلتفرم‌ها و دستگاه‌های گوناگون. این فناوری به زیرساخت‌های قدرتمند و قابل اعتماد شامل سرورها، شبکه‌ها و سخت‌افزارهای تخصصی نیاز دارد تا حجم عظیم داده را سریع و دقیق پردازش و مدیریت کند. در این میان، واقعیت مجازی و واقعیت افزوده دو فناوری محوری‌ در متاورس‌اند که برای خلق تجربه‌ای کامل با یکدیگر ترکیب می‌شوند.

ورود متاورس می‌تواند صنعت گردشگری را دگرگون کند. مسافران قادر خواهند بود بدون ترک خانه، مقصدهای مختلف را کشف و فرهنگ‌های گوناگون را تجربه کنند؛ از تورهای مجازی در سایت‌های تاریخی گرفته تا مشاهدهٔ لایه‌های تاریخی بناها با واقعیت افزوده. کلان‌داده‌ها و هوش مصنوعی می‌توانند این تجربه‌ها را براساس علایق هر گردشگر شخصی‌سازی کنند و امکان ارتباط و مشارکت با سایر گردشگران را در فضاهای تعاملی فراهم سازند. چنین سفری هزینه‌های حمل‌ونقل و اقامت را کاهش می‌دهد و آزادی بیشتری در زمان‌بندی و شیوهٔ اکتشاف به گردشگران می‌بخشد.

برای مقصدهای گردشگری، متاورس فرصتی تازه برای تبلیغ و جذب بازدیدکنندگان است؛ با این حال اگر تجربهٔ مجازی با واقعیت مقصد هم‌خوان نباشد، به ناامیدی گردشگران می‌انجامد و به اعتبار مقصد آسیب می‌زند. برای کسب‌وکارها نیز این فناوری  جریان‌های درآمدی جدید را به‌ویژه در دوره‌های رکود تقاضای فیزیکی ایجاد می‌کند؛ البته توسعه و بازاریابی تجربه‌های متاورسی هزینه‌بر است و همهٔ شرکت‌ها توان ورود مؤثر به این فضا را ندارند.

گردشگری مبتنی بر متاورس هم­چنان حوزه‌ای ناشناخته است. بنابراین، درک گردشگری مبتنی بر متاورس و بررسی اثرات آن بسیار مهم است، به­‌ویژه این‌­که توسعه گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند به طور چشم‌­گیری بر پایداری این صنعت و کیفیت زندگی مردم جهان اثر بگذارد. در این نوشتار قصد داریم اثرات مثبت و منفی احتمالی توسعه گردشگری مبتنی متاورس را از منظر توسعه پایدار بررسی کنیم.

گردشگری مبتنی بر متاورس و پایداری

گردشگری مبتنی بر متاورس اثرات فراوانی بر پایداری اقتصادی، اجتماعی، محیط زیستی و نهادی خواهد داشت. پایداری نقش مهمی در متاورس ایفا می‌کند و می‌تواند آن را تقویت کند. تورهای مجازی محیط زیستی، و رویدادهایی با محوریت پایداری تنها  نمونه‌هایی از تجربه‌­های مجازی‌ای هستند که متاورس می‌تواند برای ترویج سبک زندگی پایدار ارائه دهد. با این حال، این تأثیرات پیچیده هستند و می‌توانند هم‌­زمان جنبه‌­های مثبت و منفی داشته باشند.

الف. اقتصاد

گردشگری مبتنی بر متاورس توانایی تقویت اقتصاد محلی و ایجاد منافع اقتصادی قابل‌­توجهی برای مقصدها، شرکت‌ها و کارآفرینان خُرد دارد. با این حال، این گردشگری می‌تواند اثرات اقتصادی منفی نیز داشته باشد. برخی از نتایج و پیامدهای اقتصادی گردشگری مبتنی بر متاورس عبارتند از:

• • درآمدزایی: برای مقصدها، گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند منبع درآمدی جدیدی باشد و به متنوع‌­سازی اقتصاد محلی کمک کند. اما با افزایش تمایل افراد به گردشگری مجازی، ممکن است تقاضا برای گردشگری فیزیکی کاهش یابد که این امر می‌تواند به اقتصاد مقصدهای وابسته به گردشگری آسیب بزند. این مسئله به‌­ویژه برای کشورهای درحال‌توسعه که به درآمد گردشگری وابستگی فراوانی دارند مشکل‌ساز است. همچنین، گردشگری مبتنی بر متاورس ممکن است به اندازه گردشگری فیزیکی از نظر اقتصادی برای جوامع محلی منفعت­‌زا نباشد، زیرا فرصت‌ کسب‌وکارهای محلی برای ارائه کالاها و خدمات به بازدیدکنندگان کاهش می‌یابد.
  • اشتغال‌­زایی: متاورس می‌تواند فرصت‌های شغلی جدیدی برای مردم محلی ایجاد کند، به‌ویژه در حوزه‌های فناوری و صنایع خلاق. مشاغلی مانند طراحی تجربه‌­های مجازی، و راهنمایان تور مجازی در حال افزایش هستند. گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند برای شرکت‌ها و کارآفرینان خُرد بازار جدیدی فراهم کند. به­‌عنوان مثال، فروشگاه‌های سوغات مجازی می‌توانند تجربه­‌های منحصربه‌فرد و پایداری به کاربران ارائه دهند. همچنین متاورس می‌تواند هزینه‌های کسب‌وکار را کاهش دهد، زیرا دیگر نیازی به زیرساخت‌های فیزیکی نیست. با این حال، فرصت‌های شغلی جدیدی که از طریق گردشگری مبتنی بر متاورس ایجاد می‌­شوند ممکن است در نهایت اثر منفی بر کیفیت زندگی جوامع محلی داشته باشند، زیرا مقصدها ممکن است به­‌طور فزاینده‌ای به مشاغل موقت با دستمزد پایین وابسته شوند.
  • برابری اقتصادی: گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای کسب‌وکارهای کوچک فراهم کند تا به بازارهای بزرگ­‌تری دست یابند و تعداد مشتریان خود را افزایش دهند. همچنین متاورس می‌تواند راهی مقرون‌به‌صرفه‌تر و در دسترس‌تر برای کارآفرینان خُرد باشد تا محصولات و خدمات خود را به نمایش بگذارند. گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند دسترسی به مقصدهای دورافتاده و فراموش­‌شده را افزایش دهد، که این امر به کاهش موانع سفر و ایجاد فرصت‌های اقتصادی جدید برای جوامع محلی کمک می­‌کند. با این حال، گردشگری مبتنی بر متاورس ممکن است به بهره‌کشی و نابرابری دامن بزند. این پدیده ممکن است به جابه‌جایی کسب‌وکارهای محلی منجر شود، زیرا گردشگران ممکن است ترجیح دهند کالاها و خدمات خود را از فروشندگان مجازی بخرند. علاوه بر این، ذی‌نفعانی که از منابع مالی و مهارت‌های فنی بیشتری برخوردارند، بیشترین سود را می‌برند؛ وضعیتی که می‌تواند به شکل‌گیری انحصار منجر شود و کارآفرینان خرد و کسب‌وکارهای کوچک را به حاشیه براند.

ب. محیط زیست

در حالی که گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند اثرات محیط زیستی کمتری نسبت به گردشگری سنتی داشته باشد، اما این پدیده بدون اثرات محیط زیستی منفی نیست:

• • ردپای کربن: دیدن مکان‌های جدید به‌­صورت مجازی، انتخابی مسئولانه از نظر محیط زیستی است. گردشگری مبتنی بر متاورس فرصت کاهش انتشار کربن را از طریق کاهش نیاز به سفرهای فیزیکی ممکن می‌کند. این امر اثر مستقیمی بر محیط زیست دارد و به کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای و سایر آلاینده‌های مرتبط با سفر کمک می‌کند.
  • ظرفیت تحمل: متاورس فشار بر مقصدهای گردشگری محبوب را کاهش می‌دهد، زیرا نیازی به زیرساخت‌های فیزیکی ندارد و به حفظ اکوسیستم‌های محلی کمک می‌کند. کاهش سفرها همچنین ظرفیت تحمل مقصدها را افزایش و فشار بر منابع محلی را کاهش می‌دهد.
  • مصرف انرژی: توسعه و اجرای پروژه­‌های متاورسی گردشگری می‌تواند به انرژی قابل توجهی نیاز داشته باشد، به‌­ویژه در حوزه پردازش اطلاعات و پهنای باند اینترنت. همچنین توسعه متاورس می‌تواند زباله‌های الکترونیکی را افزایش دهد، زیرا سرعت نوآوری‌های تکنولوژیکی می‌تواند به دفع فزاینده تجهیزات قدیمی و مواد غیرقابل تجدید منجر شود.
  • آموزش محیط زیستی: گردشگری با استفاده از روش‌های ارتباطی خلاق و جذاب، مانند محتوای مبتنی بر متاورس، می‌تواند آگاهی عمومی را افزایش داده و رفتارهای محیط زیستی مثبت را تشویق کند.

ج. جامعه

گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند اثرات مثبت و منفی بر پایداری اجتماعی­‌فرهنگی داشته باشد. تبادل فرهنگی، همبستگی اجتماعی و برابری اجتماعی­‌فرهنگی از موضوعات اصلی در این دسته‌ هستند:

• • تبادل فرهنگی: گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند پلتفرمی برای تبادل فرهنگی باشد و تعامل فرهنگی و ارتباطات جهانی را گسترش دهد. این موضوع به درک عمیق‌تر فرهنگ‌های دیگر و ساخت جهانی فراگیرتر کمک می‌کند. با این حال، گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند مصرف‌گرایی دیجیتال را تشدید و گردشگران را وسوسه کند به جای این­‌که مستقیما با فرهنگ‌های محلی تماس داشته باشند، کالاها و تجربه‌­های مجازی بخرند. در نتیجه، گردشگری مبتنی بر متاورس­ می‌تواند به ایزوله شدن فرهنگی منجر شود و به‌زیستی دیجیتال گردشگران را به مخاطره بیندازد چراکه گردشگران ممکن است بیشتر وقت خود را به تعامل با محیط مجازی و ماشین‌ها بگذرانند تا با مردم محلی در مقصدهای واقعی.
  • همبستگی اجتماعی: گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند همبستگی اجتماعی را تقویت کند، زیرا افراد را از سراسر جهان در محیط مجازی مشترکی گردهم می‌آورد. با این حال، توسعه متاورس می‌تواند به کالایی‌شدن فرهنگ منجر شود؛ جایی که تجربه مجازی به نسخه‌ای تجاری از یک مکان تبدیل می‌شود که در نهایت سبب نابودی اصالت و فرسایش هویت فرهنگی آن مقصد می‌شود.
  • برابری اجتماعی و فرهنگی: گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند فرصت‌های آموزشی بهتری را فراهم کند و سفر را در دسترس افراد بیشتری قرار دهد. این گردشگری می‌تواند راه‌­حلی برای افراد دارای محدودیت‌های فیزیکی یا انواع ناتوانی‌ باشد که سفر به مکان‌های جدید و تعامل با فرهنگ‌های مختلف برایشان دشوار است. با این حال، گردشگری مبتنی بر متاورس می‌تواند بی‌عدالتی و نابرابری‌های اجتماعی را تشدید و شکاف دیجیتالی قابل‌توجهی ایجاد کند، زیرا کسانی که به فناوری دسترسی ندارند ممکن است از این قافله عقب بمانند.

د. رویکرد نهادی

مسئله سیاست‌­گذاری و کمبود مقررات در گردشگری مبتنی بر متاورس ریسک‌های فراوانی برای مصرف‌کنندگان و کسب‌وکارها دارد. با رشد این صنعت، باید دستورالعمل‌های شفافی برای تضمین امنیت و ایمنی همه افراد دخیل در این حوزه تدوین کنیم. بدون دستورالعمل‌های روشن درباره آنچه مجاز است و آنچه نیست، کسب‌وکارها ممکن است در مواجهه با مسائل قانونی و اخلاقی دچار مشکل شوند.

• • قوانین و مقررات: از آنجا که گردشگری مبتنی بر متاورس مفهومی نسبتا جدید است، در حال حاضر سیاست‌­ها یا مقررات مشخصی برای حاکمیت بر آن وجود ندارد. این نقصان می‌تواند ریسک‌های بالقوه‌ای برای مصرف‌کنندگان و کسب‌وکارهای فعال در صنعت گردشگری مبتنی بر متاورس ایجاد کند. یکی از نگرانی‌های اصلی احتمال تقلب یا کلاه‌برداری است. علاوه بر این، هیچ تضمینی وجود ندارد که مقصدهای مجازی تبلیغ شده واقعا وجود داشته باشند یا به استانداردهای ایمنی خاصی پایبند باشند.
  • حریم خصوصی: یکی دیگر از نگرانی‌ها اقدامات ناکافی برای حفظ حریم خصوصی و امنیت داده‌­هاست. افرادی که در سفرهای مجازی شرکت می‌کنند، ممکن است اطلاعات شخصی یا مالی خود را با شرکت‌های فعال در صنعت گردشگری مبتنی بر متاورس به اشتراک بگذارند. بدون تمهیدات مناسب، خطر سوءاستفاده یا سرقت این اطلاعات وجود دارد.

 نتیجه‌گیری

متاورس در سال‌های آینده نقش مهمی در صنعت گردشگری ایفا خواهد کرد. اثر گردشگری مبتنی بر متاورس بر پایداری ترکیبی از پیامدهای مثبت و منفی خواهد بود. سیاست‌گذاران، اهالی صنعت، جوامع محلی و سایرین باید با همکاری هم اثرات مثبت متاورس را از حیث اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و محیط زیستی بیشینه کنند. فقط به این طریق می‌توانیم از متاورس برای ساختن یک صنعت گردشگری جهانی پایدار که همگانی، فراگیر، عادلانه و منصفانه است استفاده کنیم. شرکت‌ها می‌توانند رفتارها و رویه‌­های پایدار را در فرایندهای خود ادغام کنند. همکاری و نوآوری می‌تواند به متاورس کمک کند تا به وعده خود به‌­عنوان پلتفرمی برای ترویج پایداری عمل نماید و در عین حال بر موانع پذیرش شیوه‌های پایدار غلبه کند. با همکاری هم می‌توانیم جهان‌های مجازی­‌ای را طراحی کنیم که نه تنها سرگرم‌کننده و جالب، بلکه پایدارند.

پیشنهاد می‌کنیم مقالۀ «مدل‌های کسب‌وکار پایدار: راهی برای نجات بشریت» را بخوانید.