با روند شتابان سالمندشدن جمعیت—چه در ایران و چه در جهان—و رونق روزافزون صنعت سفر، «گردشگری سالمندی» به یک فرصت طلایی بدل شده است. این گردشگری هم بهزیستی و رضایت این گروه پرشمار را بالا میبرد، و هم برای کسبوکارهای گردشگری بازاری باثبات و سودآور فراهم میکند؛ چرا که بسیاری از سالمندان از پشتوانه مالی مطمئنی برخوردارند.
بازار گردشگری سالمندان با توجه به نیازها، محدودیتها و ترجیحات ویژه این گروه، ماهیتی متفاوت و متمایز دارد و برای توسعه آن برنامهریزی و مطالعه جدی نیاز داریم. در این نوشتار ابتدا به روند جهانی و ملی سالمندشدن جمعیت میپردازیم، سپس ضرورت توسعه گردشگری سالمندی در ایران، فرصتها، چالشها و موانع پیش رو را بررسی میکنیم. در ادامه، نمونههای موفق جهانی را مرور میکنیم و در انتها دیدگاهها و روایتهای مدیران کسبوکارهای مرتبط و نیز سالمندانی را میآوریم که با وجود سن و محدودیتهای محیطی و ساختاری همچنان شوق سفر و کشف جهان را در دلشان زنده نگه داشتهاند.
روند سالمندی در جهان و ایران
افزایش سن بخشی طبیعی از چرخه زندگی است؛ اما برخلاف گذشته که کمتر کسی به دوران سالمندی میرسید، امروز به لطف پزشکی پیشرفته و فناوریهای نو، انسانها عمری طولانیتر و سالمتر دارند. آمارهای سازمان ملل نشان میدهد امید به زندگی از حدود ۵۰ سال در ۱۹۵۰ به بیش از ۷۳ سال در ۲۰۲۳ رسیده است. همزمان، کاهش نرخ باروری چهره جمعیت جهان را دگرگون کرده و ترکیب این دو روند—عمر طولانیتر و تولد کمتر— جمعیت جهان را به سوی سالمند شدن پیش میبرد.
دربارۀ سن آغاز سالمندی دیدگاههای متفاوتی وجود دارد؛ منابع مختلف بازه ۵۵ تا ۶۵ سال را نقطۀ شروع میدانند. سازمان ملل بازه سنی ۶۰ تا ۶۵ سال به بالا را سن شروع سالمندی تعیین کرده است. در کشورهای توسعهیافته، سن ۶۵ سال مبنا قرار میگیرد در حالی که بسیاری از کشورهای درحالتوسعه سن ۶۰ سال را شروع سالمندی میدانند. در ایران نیز، طبق قانون تشکیل شورای ملی سالمندان (۱۳۸۳)، افراد ۶۰ سال و بالاتر را سالمند میدانیم. براساس گزارش سازمان ملل (۲۰۱۹) تا سال ۲۰۵۰، یکششم جمعیت جهان را افراد بالای ۶۵ سال تشکیل میدهند که تعداد آنها به ۲.۱ میلیارد نفر خواهد رسید.
گرچه روند پیرشدن جمعیت ابتدا در اروپا و آمریکای شمالی آغاز شد، امروز کشورهای با درآمد متوسط و پایین هم بهسرعت وارد همین مسیر شدهاند. ایران نیز از این قاعده مستثنی نیست: در سال ۲۰۲۰ حدود ۶٪ جمعیت کشور سالمند بود، اما پیشبینی میشود این رقم تا سال ۲۰۶۰ به حدود ۳۰٪ برسد (سازمان بهداشت جهانی). همچنین براساس سرشماریهای اخیر مرکز آمار در سالهای ۱۳۹۰ و ۱۳۹۵، به ترتیب ۸.۲ درصد و ۹.۲ درصد جمعیت ایران را افراد بالای ۶۰ سال تشکیل میدادند.
اهمیت توسعه گردشگری سالمندی
امروزه نقش کلیدی گردشگری در اقتصاد جهانی بر کسی پوشیده نیست. از پیوند سالمندی و گردشگری، مفهومی به نام «گردشگری سالمندی» یا «گردشگری نقرهای» شکل گرفته است. هرچند اصطلاح گردشگری نقرهای در ایران چندان جا نیفتاده، ولی بیشتر سالمندان با واژه «نقرهای» ارتباط احساسی بهتری برقرار میکنند تا «سالمندی»—و ما هم در این نوشتار همین تعبیر دلنشینتر را به کار میبریم.
سازمان جهانی گردشگری، «گردشگری نقرهای» را فرصتی طلایی میداند؛ چون از یک طرف جمعیت سالمندان جهان بهسرعت رو به افزایش است و از طرف دیگر، این گروه معمولا وضعیت مالی بهتر و وقت آزاد بیشتری برای سفر دارند. همچنین طول اقامت سالمندان نسبت به گروههای جوانتر طولانیتر است و معمولا نسبت به این گروهها در مقصد بیشتر خرج میکنند. به علاوه، گردشگران نقرهای اغلب دغدغههای محیط زیستی دارند و لذا از هر نظر بازار جذابی بهشمار میروند. در واقع از دو جنبه میتوان به اهمیت گردشگری نقرهای نگریست:
-
- از جنبه اقتصادی: بسیاری از کشورهای «گردشگرفِرِست» بهسرعت در حال پیر شدن هستند. نسل جدید سالمندان معمولا وقت آزاد بیشتر، وضعیت سلامتی بهتر، درآمد قابلتصرف بالاتر و مسئولیتهای اجتماعی و خانوادگی کمتری دارند؛ بنابراین میل بیشتری به سفر و هزینهکرد در گردشگری نشان میدهند. افزون بر این، با توجه به فصلی بودن گردشگری، میتوان از حضور آنها برای جبران افت تقاضا در فصلهای کمسفر بهره برد، زیرا اغلب بدون وابستگی به تعطیلات رسمی میتوانند در زمانهای خلوت سفر کنند.
- از جنبه اجتماعی: سفر و شرکت در فعالیتهای گردشگری بهزیستی سالمندان را بهطور محسوس ارتقا میدهد. در نتیجه، سفر هم بر سلامت روانی و کیفیت زندگی سالمندان اثر مثبت میگذارد و هم بهصورت غیرمستقیم با کاهش هزینههای درمانی، باری از دوش جامعه برمیدارد. در عینحال، بهبود وضعیت سلامتی سالمندان به عنوان بخشی بزرگ از جمعیت کشور، به افزایش نشاط اجتماعی نیز میانجامد.
فرصتها، چالشها و موانع
با توجه به دو جنبه یادشده، گردشگری نقرهای در ایران ظرفیتی استراتژیک بهشمار میآید؛ زیرا نخست، کشور با شتاب به سوی «سونامی سالمندی» پیش میرود؛ دوم، ایران از جاذبههای تاریخی و فرهنگی کمنظیری برخوردار است که با علایق این گروه سنی همخوانی دارد؛ و سوم، اقتصاد تکمحصولی وابسته به نفت، به شدت نیازمند تنوعبخشی است و توسعه گردشگری—از جمله گردشگری نقرهای—میتواند گامی مهم در این مسیر باشد. در این میان، توسعه این شاخه از گردشگری در ایران دو گروه اصلی از گردشگران را هدف میگیرد:
-
- گردشگران نقرهای ایرانی: مشارکت در گردشگری موجب ارتقای کیفیت زندگی آنها و همچنین افزایش نشاط اجتماعیشان میشود.
- گردشگران نقرهای غیرایرانی: در صورت مهیا بودن شرایط، میتوان آنها را یکی از گروههای هدف مهم برای صنعت گردشگری ورودی ایران دانست. بهویژه میتوان به گردشگران نقرهای کشورهایی چون چین اشاره کرد؛ این کشور روابط سیاسی مناسبی با ایران دارد و دارای یکی از بالاترین نرخهای رشد سالمندی جمعیت در سطح جهان است. همچنین ایران برای گردشگران نقرهای اروپایی نیز مقصدی جذاب است. در هر دورهای که ایران از لحاظ سیاسی ثبات و آرامش نسبی داشته، سالمندان اروپایی نیز علاقه فراوانی به دیدن ایران نشان دادهاند.
قطعا با برنامهریزی دقیق و علمی برای این بازار میتوان از مزایای اقتصادی و اجتماعی آن بهرهمند شد. با این حال، برای دستیابی به این اهداف، پیش از هر چیز ضروری است که مراجع سیاستگذاری نسبت به اهمیت موضوع آگاه شوند و توسعه گردشگری نقرهای را در زمره اولویتهای اصلی خود قرار دهند.
در جریان انجام رساله دکتری خود با عنوان «چارچوب توسعه گردشگری سالمندی در ایران» دریافتم که یکی از مهمترین محدودیتهای توسعه گردشگری سالمندی در کشورمان، نگرش حاکم بر این حوزه است؛ نگرشی که تأثیر مستقیم و تعیینکنندهای بر قانونگذاری و سیاستگذاریهای کلان دارد. طبیعی است وقتی که نگاه کلان به صنعت گردشگری فانتزی باشد و گردشگری عنصری غیرضروری تلقی گردد، اثرات آن در تمامی بخشها و انواع گردشگری، از جمله گردشگری سالمندی، نمایان خواهد شد. متأسفانه، نگرش غالب به گردشگری در کشور جدی و مثبت نیست و در بسیاری موارد، به ویژه در گردشگری ورودی، این پدیده به عنوان یک تهدید دیده میشود تا فرصت.
قطعا، اگر نگاه توسعهگرا و فرصتمحور به گردشگری در سطح کلان و بهویژه به گردشگری سالمندی وجود داشته باشد، سایر موانع و مشکلات موجود—از جمله زیرساختهای دسترسپذیر، محدودیتهای فرهنگی مانند کلیشههای محدودکننده و پدیده سنگرایی—نیز با برنامهریزی دقیق قابل حل خواهند بود.
تجربههای موفق توسعه گردشگری نقرهای
طبیعی است کشورهایی که بیشتر درگیر پدیده سالمندی هستند در توسعه گردشگری نقرهای در سطح جهان پیشرو باشند. به عنوان مثال، در آسیا کشورهایی مانند چین، ژاپن و کرهجنوبی پیشتازند. همچنین در نیوزلند، کانادا، امریکا و برخی کشورهای اروپا نیز اقدامات مؤثری انجام شده است. ژاپن به عنوان یکی از اولین کشورهای آسیایی که با پدیده سالمندی مواجه شده، پروژهای را تحت عنوان «طرح طلایی» اجرا کرده است که تمرکز آن بر ارتقاء مراقبتهای بهداشتی و رفاهی من جمله تأمین سفر برای سالمندان ژاپنی است؛ در این طرح امکانات و خدمات رفاهی خاص برای سالمندان فراهم میشود. همچنین این کشور در راهاندازی «تشکیلات رفاه و سلامت آسیا» در سال ۲۰۱۶ پیشقدم شد که هدف آن ترویج همکاریهای چندجانبه کشورهای آسیایی در تأمین رفاه و سلامت افراد سالمند برای تحقق سومین هدف توسعه پایدار سازمان ملل یعنی «تأمین رفاه و زندگی سالم برای همه سنین» است.
از سال ۲۰۰۹ نیز طرحی تحت عنوان «گردشگری سالمندان اروپایی» در اسپانیا شروع شد و مخاطبین آن افراد بالای ۵۵ سال اروپایی علاقهمند به سفر و گردشگری بود. در این طرح، نقرهایها بین ماههای اکتبر تا مِی (تقریبا اواسط مهر تا اواسط اردیبهشت) که فصل کمتقاضای اروپاست میتوانستند پکیجهای گردشگری مناسب و اقتصادی را در فصلی خلوت و به دور از هیاهو انتخاب کنند و در سواحل اسپانیا به استراحت و تفریح بپردازند. در واقع این طرح نفعی دوسویه برای گردشگران و کسبوکارهای گردشگری مقصدهای موردنظر دارد که در ایام کمگردشگر دچار رکود هستند.
و در پایان از زبان کارشناسان و گردشگران نقرهای بشنویم!
در این قسمت صحبتها و نظرات ۵ ذینفع گردشگری نقرهای در ایران را مرور میکنیم؛ از صاحبان کسبوکارهای مرتبط گرفته تا خبرگان حوزه سالمندشناسی و همچنین گردشگران نقرهای که علیرغم همه محدودیتها اجازه ندادهاند که چالشها مانع تحقق رؤیاهایشان از جنس سفر و کشف جهان شود.
کارشناس سالمندشناسی
یکی از مهمترین مشکلات گردشگران سالمند، کلیشههای فرهنگی است که در بسیاری از کشورها منسوخ شده ولی در ایران هنوز در برخی موارد با آنها مواجهیم. برای مثال، درباره گردشگری سالمندان، باورهایی مانند «دیگر از سن و سال شما گذشته که سفر بروید» یا «بهتر است بیشتر استراحت کنید» رایج است. جالب آنکه در ذهن بسیاری از افراد، سفر برای سالمندان مترادف با سفرهای زیارتی است. موضوع دیگری که در فرهنگهای جمعگرا مانند ایران میبینیم، این است که بسیاری از سالمندان که باید از وقت آزاد خود بهرهمند شوند، در عمل به مراقبت از نوهها مشغول میشوند؛ موضوعی که محدودیت جدی برای سفر آنها ایجاد میکند. بحث دیگر مربوط به دسترسپذیری زیرساختهاست؛ برای نمونه اتوبوسها، مترو، پیادهروها و سایر امکانات شهری. به عبارت دیگر، فارغ از موضوع گردشگری، ابتدا باید زیرساختهای کالبدی شهرها مناسبسازی شوند و شهرها به مفهوم واقعی «دوستدار سالمند» باشند. زیرا وقتی شهری دوستدار سالمند باشد، به طور طبیعی به نیازهای رفاهی آنها، از جمله تفریح و سفر، نیز توجه میکند.
کارشناس گردشگری
متاسفانه موضوع کلیدی و اساسی که در ایران داریم در اولویت قرار نگرفتن گردشگری از سوی سیاستگذاران است و تا زمانی که به گردشگری به عنوان یک بازوی کلیدی و مهم در راه اندازی چرخهای اقتصاد نگریسته نشود گرهای از کار گشوده نمیشود. در وهله بعد، سیاستگذاران باید بحث سالمند شدن جمعیت را جدی بگیرند و از الان برای آن چارهای بیندیشند و یکی از بهترین و اصولیترین راهکارها برای توجه به نیازهای این جمعیت توجه به سلامتی روحی و روانی آنهاست که گردشگری در آن نقشی کلیدی دارد. در حوزه گردشگری سالمندی، یکی از مفاهیم محوری، دسترسپذیری است؛ مفهومی که سازمان جهانی گردشگری نیز با شعار «گردشگری برای همه» به آن تأکید دارد. برای تحقق این شعار در مورد سالمندان، ضروری است که تمامی امکانات و زیرساختهای گردشگری—از جمله اقامتگاهها، حملونقل، جاذبههای گردشگری، خدمات خوراک و سایر تسهیلات—بهطور ویژه برای سالمندان مناسبسازی و دسترسپذیر شوند.
مدیر آژانس مسافرتی
در چند سال اخیر، تعداد گردشگران بالای ۵۵ تا ۶۰ سال به صورت تصاعدی افزایش یافته است؛ از این رو، برنامهها و پکیجهای اختصاصی برای این گروه سنی ضرورت دارد. به تجربه دیدهام که نیازها و خواستههای این گروه کاملا متفاوت از گردشگران جوان است. برای مثال، رفتار محترمانه و حفظ حرمت توسط افراد خدماتدهنده—از جمله تورلیدر، راننده، مسئول رستوران و غیره—برای آنها اهمیت بسیار بالایی دارد. همچنین، سالمندان تمایل به سفرهای آهسته و کمشتاب دارند و تعاملات اجتماعی، بهویژه با همسالان خود، برایشان بسیار مهم است. نکته جالب دیگری که در این گروه وجود دارد اهمیت دادن آنها به مباحث محیط زیستی است. از سوی دیگر این گروه، درباره اطلاعات و دانشی که راهنما به آنها منتقل میکند بسیار حساس هستند و اشتیاق فراوانی به یادگیری دارند. همه این موارد حاکی از برنامهریزی ویژه و اختصاصی برای آنهاست. از سوی دیگر، برخی مشاغل مانند بیمهها لازم است به صورت تخصصی به حوزه بیمه گردشگران سالمند ورود کنند. همچنین، با توجه به اینکه بسیاری از این افراد بازنشسته هستند، سازمانها و ارگانهای بازنشستگی میتوانند با شرکتهای گردشگری قراردادهایی منعقد کنند و بستههای سفر ویژه سالمندان ارائه دهند. به عنوان نمونه، بسیاری از گردشگران بازنشسته آلمانی که به مناطق ساحلی ترکیه سفر میکنند، سالانه از چنین بستههای سفر بهرهمند میشوند.
خانم گردشگر ۶۳ ساله از مشهد
از جوانی اهل سفر و طبیعت بودم و بخش مهمی از زندگیم را این ماجرا تشکیل میداد. در ابتدا جنبه تفریح و سرگرمی سفر برای من پررنگ بود ولی از جایی به بعد که یک سری اتفاقات ناگوار در زندگیم افتاد و با چالشهای جدی مواجه شدم، جنبه دیگری از مزیتهای سفر و طبیعت برای من آشکار شد. از جمله این اتفاقات ناگوار که اشاره کردم از دست دادن همسرم، برادرم و همینطور درگیرشدن خودم با سرطان بود. دیگر سفر رفتن و طبیعتگردی صرفا جنبه تفریح و سرگرمی برایم نداشت و تبدیل شده بود به ابزاری برای مواجه شدن با غمها و ناراحتیها و چالشهای زندگی. من قدرت و معجزه طبیعت و سفررفتن و دور شدن از روزمرگی را زمانی به چشم دیدم که با موضوعات چالشبرانگیز زندگی مواجه شدم و شک ندارم و مطمئنم که اگر طبیعت و سفر نبود، نمیتوانستم بر سرطان غلبه کنم. در واقع، مهمترین انگیزه من برای به دست آوردن سلامتی، این بود که دوباره بتوانم سفرها و طبیعتگردیهایم را ادامه دهم. طبیعت برای من بزرگترین دارو بود و هست و هنوز هم هر زمان که احساس میکنم موضوعی ناراحتم کرده یا جایی کم آوردهام، به طبیعت پناه میبرم. من از سفر رفتنِ گروهی با همسنوسالهای خودم بسیار لذت میبرم و به همسالان خودم هم به شدت سفر و بهخصوص طبیعت را توصیه میکنم؛ طبیعت علاوه بر حس و حال خوبی که سخاوتمندانه به انسان میدهد، درمان آلام و دغدغه های روحی و ذهنی نیز است.
آقای گردشگر ۶۹ ساله از تهران
مهمترین انگیزه من از سفر رفتن، آشنایی با فرهنگ، جغرافیا و اقلیمهای متنوع و همینطور در طبیعت بودن با حداقل امکانات است. چون معتقدم سفرهای این سبکی که تفاوت اساسی با زندگی روزمره و شهری ما دارد، حس متفاوت و متمایزی در شخص ایجاد میکند؛ این سفرها به شادی درونی و تقویت روحیه منجر میشود. شخصا سفرهای گروهی را دوست دارم و در خصوص سفرهای گروهی، یکی از فاکتورهایی که میتواند روی کیفیت سفر تاثیرگذار باشد، تور لیدر است. از نظر من، تورلیدر باید دارای روابط عمومی قوی، خوشگفتار، خونگرم و همینطور دارای دانش و آگاهی مناسب در خصوص ویژگیهای مقصد باشد و آمادگی تعامل با افراد مختلف با ویژگیهای رفتاری متفاوت را داشته باشد. چون من معتقدم افراد این گروه سنی، بسیار برایشان مهم است که شأن و منزلتشان توسط افراد دیگر حفظ شود. سفر رفتنهای جدی من بعد از دوران بازنشستگی آغاز شد و ناگهان در این دوران حس کردم که فرصت زیادی برای کشف دنیای اطرافم و سفر به گوشه و کنار ندارم. سفرهایم را با ایرانگردی شروع کردم و در ادامه سفرهایی خارج از ایران هم داشتم و البته بسیار خوششانس بودم که همسرم هم همراهم بود و هر دو از لحاظ سلامتی جسمانی وضعیت مناسبی داشتیم. متاسفانه مشکلی که در سفرهای داخلی برای گردشگران همسنوسال من وجود دارد مشکلات زیرساختی همچون سرویسهای بهداشتی، وسایل نقلیه مناسب، اقامتگاههای مناسب و … است. البته برداشت شخصی من این است که در طی سالهای اخیر کمی وضعیت بهتر شده است.
نتیجهگیری
با توجه به افزایش چشمگیر جمعیت سالمندان در سطح جهانی و بهویژه در ایران، صنعت گردشگری باید با دیدی دقیقتر و برنامهریزیشدهتر به این تغییرات جمعیتی پاسخ دهد. گردشگری نقرهای فرصتی استثنایی برای بهرهبرداری از یکی از بازارهای نوظهور در صنعت گردشگری محسوب میشود که علاوه بر مزایای اقتصادی، تأثیرات مثبت اجتماعی و فرهنگی نیز دارد.
از یک سو، سالمندان به عنوان قشری با نیازهای ویژه و تمایلات خاص، ظرفیت زیادی برای تقویت و توسعه بخشهایی از صنعت گردشگری دارند که تاکنون کمتر به آنها توجه شده است. این گروه سنی نه تنها دارای قدرت خرید نسبتا بالایی هستند، بلکه اغلب به دنبال تجربههایی هستند که بتوانند سلامت جسمی و روانی آنها را بهبود بخشند. بنابراین، ارائه خدمات و تسهیلات مناسب، بهبود زیرساختها، و طراحی بستههای گردشگری ویژه سالمندان میتواند به جذب این گروه سنی و افزایش رضایت آنها منجر شود.
از سوی دیگر، گردشگری نقرهای چالشهایی نیز به همراه دارد که در صورت نادیده گرفته شدن، میتواند مانع از بهرهبرداری کامل از این فرصتها شود. این چالشها شامل توسعه زیرساختهای مناسب، بهبود دسترسی و حملونقل، آموزش کارکنان و تغییر نگرشهای فرهنگی نسبت به سالمندان است. علاوه بر این، باید به نیازهای خاص سالمندان، از جمله مسائل مربوط به سلامت و امنیت، توجه ویژهای شود. در نهایت، بهرهبرداری موفق از گردشگری نقرهای نیازمند رویکردی جامع و چندبعدی است که نه تنها به جنبههای اقتصادی بلکه به ابعاد اجتماعی و فرهنگی نیز توجه داشته باشد.
