در دنیای امروز، کودکان بیش از هر زمان دیگری در سفرهای خانوادگی نقشی پررنگ و پویا دارند و به‌طور مستقیم و غیرمستقیم هدف تبلیغات گردشگری قرار می‌گیرند. خانواده‌هایی که با کودکان‌ خود سفر می‌کنند، نزدیک به یک‌سوم از درآمد صنعت گردشگری را تأمین کرده و به یکی از مهم‌ترین بازارهای این صنعت تبدیل شده‌اند. کودکان در سفرهای خانوادگی به دو دلیل اصلی جایگاه ویژه‌ای دارند: نخست، آن‌ها تأثیر بسیاری بر تصمیمات سفر، انتخاب اقامتگاه و برنامه‌های تفریحی خانواده دارند؛ دوم، میزان رضایت آن‌ها می‌تواند به‌طور مستقیم رضایت والدین را تحت تأثیر قرار داده و حتی بر تصمیمات آینده آن‌ها اثرگذار باشد.

بنابراین، جلب نظر خانواده‌ها مستلزم درک کامل نیازها و خواسته‌های اعضای خانواده، به‌ویژه کودکان است. کسب‌وکارهای گردشگری نیز به اهمیت این موضوع پی برده‌اند و تلاش می‌کنند با پاسخ‌گویی به نیازهای کودکان، نه‌تنها رضایت آنان را تضمین کنند، بلکه سود خود را نیز افزایش دهند. ایجاد محیطی مناسب برای کودکانِ گردشگر، نیازمند همکاری همه‌جانبه ذی‌نفعان و اتخاذ دیدگاهی جامع، کودک‌مدار و متعهدانه از سوی جامعه بزرگ‌سال است. همچنین، توجه به تجربه‌ها و دیدگاه‌های خود کودکان در طراحی این محیط‌ها نیز اهمیت به‌سزایی دارد. تبدیل مقصدهای گردشگری به مناطق دوست‌دار کودک مستلزم شناخت دقیق ویژگی‌ها، نیازها و خواسته‌های آن‌ها به‌عنوان گردشگر است.

تحقیقات در زمینه گردشگری کودکان

با وجود اهمیت کودکان در سفرهای خانوادگی، آن‌ها موضوعی فرعی در مطالعات گردشگری بوده‌اند. مطالعات مرتبط با گردشگری خانوادگی را می‌توانیم در چند دسته قرار دهیم: دسته‌ای از این پژوهش‌ها به فرایند تصمیم‌گیری سفر و نقش اعضای گوناگون خانواده در این تصمیمات می‌پردازند؛ گروهی دیگر اثرات تعطیلات بر خانواده، هم‌چون افزایش همبستگی، سلامت روان والدین و یادگیری کودکان را بررسی می‌کنند؛ دسته سوم، به تحلیل تأثیرات عوامل مختلف، مانند فناوری، بر گردشگری خانوادگی می‌پردازند؛ و گروه چهارم تجربه‌های تعطیلات کودکان را با والدین مقایسه می‌کنند.

تحقیقاتی که به‌طور ویژه گردشگری کودکان را بررسی کرده‌اند غالبا به چهار حوزه اصلی پرداخته‌اند: اولین حوزه به نقش و تأثیر کودکان در تصمیم‌گیری‌های خانوادگی و چگونگی غالب شدن کودک یا والدین در تصمیم‌ها می‌پردازد. حوزه دوم، تجربه‌ها، نگرش‌ها، ترجیح‌ها و خواسته‌های کودکان در گردشگری را بررسی می‌کند. سومین حوزه به نگرش کودکان میزبان نسبت به گردشگران پرداخته و تعامل میان کودکان میزبان و گردشگران، ناعدالتی‌های اجتماعی و حتی موضوع کار کودکان در مقصدهای گردشگری را شامل می‌شود.

بسیاری از این پژوهش‌ها، داده‌های خود را از والدین یا سایر بزرگ‌سالان، مانند متخصصان گردشگری، جمع‌آوری کرده‌اند. این رویکرد بزرگسال‌محور متأسفانه قادر نیست نگرش و نیازهای کودکان را به‌درستی منعکس کند. در مقابل، مفهوم نوین «کودک‌مداری» تلاش می‌کند کودکان را به‌عنوان کنش‌گران اجتماعی فعال ببیند، کسانی که می‌توانند تأثیرات مثبتی بر تغییرات اجتماعی داشته باشند. در سال‌های اخیر، با افزایش انتقادات نسبت به نادیده‌گرفتن صدای کودکان در مطالعات گردشگری، شاهد رشد چشم‌گیر پژوهش‌هایی هستیم که کودکان را در نمونه‌های تحقیقاتی خود لحاظ می‌کنند و دیدگاه‌های ارزشمند آن‌ها را به‌طور مستقیم مورد توجه قرار می‌دهند.

انگیزه‌ها و ترجیح‌های گردشگران کودک

نقش کودکان در تصمیم‌گیری‌های سفر خانوادگی بسیار کلیدی است، زیرا نیازها و خواسته‌های آن‌ها به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر انتخاب‌های خانواده تأثیر می‌گذارد. تمرکز بر علایق و سلایق کودکان می‌تواند برنامه‌ریزی و بازاریابی مقصدهای گردشگری برای خانواده‌ها را آسان‌تر کند. دنیای خیال‌انگیز کودکان و علایق آنان اطلاعات ارزشمندی برای طراحی تجربه‌های تفریحی جذاب به ما می‌دهد و درک ما را از نیازهای آن‌ها عمیق‌تر می‌سازد. با شناخت بهتر این نیازها، شرکت‌های گردشگری قادر خواهند بود پیشنهادها و پیام‌های مؤثرتری را برای جذب خانواده‌ها طراحی کنند.

نوجوانان (بین ۱۲ تا ۱۷ سال) اغلب با انگیزه‌هایی چون استراحت، فرار از مسئولیت‌های روزمره، همراهی با دوستان و کسب تجربه‌های جدید به سفر می‌روند. در حالی که ممکن است والدین به سفرهای فرهنگی یا آموزشی علاقه بیشتری داشته باشند، نوجوانان بیشتر به دنبال فعالیت‌های تفریحی و پویایی بدنی هستند. در سنین ۷ تا ۱۱ سال نیز کودکان مکان‌هایی با امکانات تفریحی فراوان، مانند هتل‌ها و تفرجگاه‌های دارای بازی‌ها و فعالیت‌های متنوع، را ترجیح می‌دهند. برای بیشتر کودکان، تعطیلات یعنی سرگرمی؛ آن‌ها بازدید از جاذبه‌های تفریحی را بر مکان‌های فرهنگی مقدم می‌دانند. از نگاه کودکان، تعطیلات فرصتی برای گریز از یکنواختی و همراهی با خانواده است که به آنان آزادی از محدودیت‌های همیشگی، مانند انجام تکالیف درسی، را هدیه می‌دهد.

فعالیت‌های جسمی از علایق برجسته کودکان در تعطیلات است. تصویر ایده‌آل آن‌ها از تعطیلات شامل اقامتگاه‌های راحت، سواحل، استخرها، سرسره‌های آبی، پارک‌ها، باغ‌وحش‌ها و فضاهای طبیعی است. هرچند تعطیلات برای آنان به معنای گذراندن وقت با خانواده است، اما کودکان دوست دارند آزادی و امنیت لازم برای بازی‌های مستقل و پیدا کردن دوستان جدید را نیز داشته باشند. نوجوانان به‌ویژه تمایل دارند استقلال بیشتری در تصمیم‌گیری‌های روزمره سفر داشته باشند. آن‌ها دوست دارند تفاوت‌های فرهنگی از قبیل پوشش، غذا و زبان را تجربه کنند و از این تجربه‌ها در فضایی امن و آشنا و در کنار خانواده لذت می‌برند.

برای مثال، ممکن است غذاهای جدید در سفر برای کودکان چالش‌برانگیز باشد، چرا که احتمال دارد طعم و ظاهر آن‌ها با غذاهای همیشگی‌ تفاوت زیادی داشته باشد. علاوه بر این، کودکان از آب‌وهوای نامناسب و انتظار در صف‌های طولانی، چه در ترافیک و چه در رستوران‌ها و جاذبه‌ها، لذت نمی‌برند. کودکان خردسال‌تر (تا ۴ سال) نیز تجربه‌های حسی ساده‌تر، مانند بازی با شن و آب یا تعامل با حیوانات و اسباب‌بازی‌ها را ترجیح می‌دهند. برای آن‌ها، مکان‌هایی چون پارک‌های موضوعی و کلوب‌های کودکان در هتل‌ها و تفرجگاه‌ها از جذابیت خاصی برخوردار است.

با وجود تفاوت‌هایی که مراحل رشد کودکان در انگیزه‌ها و علایق آن‌ها ایجاد می‌کند، عناصری هم‌چون سرگرمی، فعالیت‌های بدنی، طبیعت، و همراهی با خانواده برای کودکان تمامی سنین مهم است. در عین حال، کودکان در صورت فراهم بودن فرصت، دیدگاه‌ها و خواسته‌های خود را در مورد سفرهای خانوادگی با اشتیاق بیان می‌کنند.

در پژوهشی که به‌تازگی با همکاری دکتر زاهد قادری از دانشگاه سلطان قابوسِ عمان و Mehtap Ozkan Buzlu از دانشگاه مرسینِ ترکیه انجام دادیم، از نقاشی به عنوان روشی برای جمع‌آوری داده‌ها از کودکان استفاده کردیم. یافته‌های تحقیق ما نشان داد که چهار عامل اصلی، انگیزه کودکان برای سفر را تشکیل می‌دهد: تقویت پیوندهای خانوادگی، گریز از روزمرگی و کشف مکان‌های جدید، فعالیت و بازی، و استراحت و آرامش.

تقویت پیوندهای خانوادگی، اهمیت گذراندن اوقاتی باکیفیت در کنار اعضای خانواده را نشان می‌دهد. کودکان سفرهای خانوادگی را فرصتی برای ارتباط نزدیک‌تر با والدین و خواهر و برادر یا حتی دیدار دوباره با خانواده می‌دانند. این فعالیت‌های مشترک در تعطیلات، بستری مناسب برای تقویت پیوندهای خانوادگی و ایجاد همبستگی بیشتر فراهم می‌کند.

عامل دوم، گریز از محیط روزمره و کشف مکان‌های جدید، بیانگر این است که کودکان، سفر را راهی برای فاصله گرفتن از محیط‌های همیشگی و کشف فضاهای جدید و ناشناخته می‌دانند. این مسئله بازتابی از حس کنجکاوی ذاتی آن‌ها برای کاوش و کشف فرهنگ‌ها و محیط‌های تازه است. سفرهای خانوادگی فرصتی برای رهایی از فشارهای روزمره به شمار می‌آید، که این حس فرار برای کودکان نیز ارزشمند است. میل به ماجراجویی و تنوع‌طلبی، بازتابی از اشتیاق آن‌ها برای گسترش افق‌های ذهنی و تجربه جهان پیرامون‌شان از طریق سفر است. این تجربه‌ها به گسترش دیدگاه‌های کودکان و افزایش دانش آن‌ها درباره تاریخ، فرهنگ و جوامع مختلف کمک شایانی می‌کند.

سومین عامل، فعالیت و بازی، اهمیت فرصت‌های تفریحی در طول سفرهای خانوادگی را نمایان می‌سازد. انجام فعالیت‌های مختلف همچون شنا، پیاده‌روی، بازی در ساحل یا بازدید از پارک‌های تفریحی برای کودکان لذت‌بخش و جذاب است. این سرگرمی‌ها هیجان و شادی کودکان را در طول سفر افزایش داده و فرصتی برای بازی آزاد و بی‌قیدوبند فراهم می‌کنند. فعالیت و بازی مهم‌ترین بخش تعطیلات برای کودکان محسوب می‌شود و در نتیجه نقش به‌سزایی در انتخاب مقصد و تصمیم‌گیری‌های مرتبط با سفر خانوادگی ایفا می‌کند.

چهارمین عامل، استراحت و آرامش، بیانگر ارزشی است که کودکان برای تجدید قوا و استراحت در سفرهای خانوادگی قائل‌اند. سفر می‌تواند استرس‌های آن‌ها را کاهش دهد. با این حال، در حالی که والدین معمولا به دنبال استراحت و آرامش در تعطیلات هستند، اولویت اصلی کودکان همچنان فعالیت و بازی است.

کودکان به‌طور واضح تمایل بیشتری به مقصدهای طبیعی و داخلی دارند، و این علاقه به مقصدهای داخلی نشانه‌ای از احساس آشنایی آن‌ها با سرزمین خود است. آشنایی با محیط در شکل‌گیری خواسته‌های کودکان نقش مهمی دارد؛ چرا که آن‌ها در محیط‌های آشنا احساس راحتی و امنیت بیشتری می‌کنند. این آشنایی ممکن است از طریق سفرهای خانوادگی، گردش‌های دانش‌آموزی یا داستان‌هایی که اعضای خانواده و دوستان با آن‌ها به اشتراک گذاشته‌اند، شکل گرفته باشد. چنین احساس آشنایی، باعث می‌شود که مقصدهای داخلی برای کودکان جذاب‌تر و دل‌پذیرتر باشند.

فعالیت‌های گروهی و بازی‌های تعاملی مانند شنا در کنار خانواده، شادی و هیجان زیادی را برای کودکان به ارمغان می‌آورد. مفهوم «کودکان؛ گردشگران جدید» به تمایل آن‌ها به یادگیری تجربی به‌جای مشاهده منفعل اشاره دارد. در تعطیلات، تعاملات اجتماعی و فعالیت‌های پویا برای کودکان ارزش ویژه‌ای دارند؛ چرا که آن‌ها بیشتر به فعالیت‌های طبیعت‌محور و ماجراجویی علاقه دارند تا دیدار از مکان‌های فرهنگی و تاریخی.

درک عواملی که بر انتخاب‌های گردشگری کودکان اثر می‌گذارد، می‌تواند پیامدهای عملی مهمی برای والدین و صنعت گردشگری داشته باشد. با توجه به این عوامل، والدین و متخصصان می‌توانند تجربه‌هایی خلق کنند که با نیازها و خواسته‌های کودکان هم‌خوانی داشته باشد. برای مثال، افزودن برنامه‌هایی مانند بازی‌های مشترک و ماجراجویی در طبیعت به برنامه تعطیلات می‌تواند تعاملات عمیق‌تر و معنادارتری را در میان اعضای خانواده ایجاد کند. این امر نه‌تنها باعث تقویت پیوندهای خانوادگی می‌شود، بلکه خاطرات خوش و ماندگاری برای کودکان به یادگار می‌گذارد. علاوه بر این، سفرهای خانوادگی با تجربه‌های متنوع، از جمله ماجراجویی، آرامش و سرگرمی، به رشد و توسعه فردی کودکان کمک می‌کند.

کودکان همچنین علاقه زیادی به کاوش سایت‌های طبیعی و تاریخی دارند؛ بنابراین، مدیران این گونه مقصدها و جاذبه‌های گردشگری باید امکانات و خدمات مناسبی برای کودکان فراهم آورند تا تجربه‌های خوشایندی برای آن‌ها ایجاد شود. توجه به علایق کودکان و ترویج آگاهی فرهنگی در این سفرها، می‌تواند زمینه‌ساز ایجاد حس همبستگی، دوستی و درک متقابل در میان افراد باشد.

نتیجه‌گیری 

کودکان به‌عنوان «گردشگران جدید» نه تنها نیازمند توجه بیشتر در برنامه‌ریزی‌های گردشگری هستند، بلکه نقشی اساسی در انتخاب‌های خانواده‌ها برای سفر دارند. تمایل آن‌ها به ماجراجویی و فعالیت‌های پویا، نیاز به محیطی امن، آشنا و سرشار از سرگرمی و یادگیری دارد. به‌طور کلی، توجه به نیازها و علایق کودکان در مقصدهای گردشگری و طراحی تجربه‌هایی که هم رضایت کودکان و هم والدین را جلب کند، نه‌تنها به ایجاد پیوندهای خانوادگی قوی‌تر کمک می‌کند، بلکه صنعت گردشگری را نیز در راستای توسعه بازار خانوادگی تقویت خواهد کرد.